Lễ Vu lan như một tiếng chuông thức tỉnh, gọi mỗi người trở về với ngôi nhà tâm linh của chính mìnhTừ khóa: Vu lan báo hiếu; Đạo hiếu; Phật giáo Việt Nam; Văn hóa tâm linh; Chữ Hiếu; Tiếp biến văn hóa.
1. Nguồn gốc và triết lý đạo hiếu trong Phật giáo
1.1. Sự tích Mục Kiền Liên và nguồn gốc thuật ngữ “Vu lan bồn”
Thuật ngữ “Vu lan” là cách gọi tắt của “Vu lan bồn”, phiên âm từ tiếng Phạn Ullambana. Ý nghĩa nguyên thủy của từ này là “giải đảo huyền”, nghĩa là giải cứu cảnh khổ bị treo ngược. Đây là một hình ảnh ẩn dụ sâu sắc về nỗi đau đớn cùng cực của chúng sinh trong cõi ngạ quỷ (quỷ đói) do ác nghiệp tham lam, bủn xỉn từ tiền kiếp gây ra.
Lễ Vu lan được bắt nguồn từ một bản kinh ngắn của Phật giáo Đại thừa “Phật thuyết Kinh Vu lan bồn” về sự tích về Bồ Tát Mục Kiền Liên đại hiếu đã cứu mẹ của mình ra khỏi kiếp ngạ quỷ. Tôn giả Mục Kiều Liên là một trong số ít những đệ tử xuất chúng của Đức Phật, có quyền pháp vô biên.
Khi vừa chứng được lục thông, tuệ nhãn, ông liền tưởng nhớ đến mẹ mình là bà Thanh Đề. Ông dùng tuệ nhãn nhìn khắp bốn phương liền thấy mẹ mình đang ở địa ngục trong loài ngạ quỷ hết sức đói khổ, do kiếp trước gây nhiều nghiệp ác. Thương mẹ, ông vận dụng thần thông xuống cõi ngạ quỷ dâng cơm cho bà. Bà Thanh Đề do lâu ngày bị nhịn đói nên khi ăn đã dùng một tay để che bát cơm của mình vì sợ các cô hồn khác đến tranh. Do vẫn còn tính “tham, sân, si” nên khi bà đưa cơm lên miệng, thức ăn đã hóa thành lửa đỏ, không thể ăn được nữa. Vô cùng đau đớn, không biết có phương thức gì để cứu độ mẹ mình, ông liền về thưa với Thế tôn. Đức Phật thấy vậy liền dạy: Tội lỗi của mẹ ngươi dù có dùng thần thông phép lạ của hàng thiên thần địa kỳ cũng không cứu được đâu! Duy chỉ có dùng thần lực của chúng tăng sau ba tháng an cư kiết hạ, tinh tấn tu hành thanh tịnh tập trung chú nguyện cho, may ra mới chuyển hóa được nghiệp lực của mẹ ngươi mới được thoát cảnh khổ mà thôi. Nghe vậy, tôn giả Mục Kiền Liên liền khẩn cầu Thế tôn: Bạch Thế tôn, con nay làm sao mà mời được chư tăng mười phương cúng dường một lúc như vậy được? Đức Phật dạy: Trong ngày Vu lan là ngày tự tứ của chư tăng, ông nên sắm các thứ cúng dường trong ngày tự tứ, ngày đó dù các vị ở trong thiền định, hay thọ hạ kinh hành, hay hóa độ nhân gian, cũng tập trung lại để tự tứ và cầu nguyện cho mẹ người, thì mẹ người được thoát khổ. Tôn giả Mục Kiền Liên liền thành tâm thực hành theo lời dạy của Thế tôn. Trong lễ Vu lan năm đó, tôn giả Mục Kiền Liên đã cứu được mẹ thoát được cảnh ngạ quỷ và còn giải thoát được tất cả vong hồn bị giam cầm ở âm cung.
Sau đó, tôn giả Mục Kiền Liên vô cùng hoan hỷ và thỉnh cầu: Nếu sau này có chúng sinh nào muốn phát tâm hiếu để mà cầu nguyện cho cha mẹ thoát khổ được vui thì có làm như con có được không?. Thế Tôn bảo rằng: “Có thể làm được như vậy trong ngày tự tứ mà cha mẹ đời này và nhiều đời được siêu độ giải thoát”. Từ đó, trong Phật giáo truyền lại một pháp cứu độ cho các bậc tiền nhân quá vãng được siêu thoát sinh về cảnh giới an lành được thực thi trong ngày Vu lan - tự tứ. Cũng từ đó, chúng sinh ai muốn báo hiếu cho cha mẹ cũng theo cách này (Vu lan bồn pháp).
1.2. Triết lý chữ Hiếu trong thế giới quan Phật giáo
Nhiều học giả phương Tây và Nho giáo giai đoạn đầu cho rằng Phật giáo là tôn giáo xuất thế, ly gia cắt ái, từ bỏ cha mẹ để tìm cầu giải thoát nên là bất hiếu. Tuy nhiên, đi sâu vào hệ thống kinh điển cả Nam truyền (Pali) lẫn Bắc truyền (Đại thừa) cho thấy chữ Hiếu được đặt ở một vị trí tối thượng.
Trong Kinh Tăng Chi Bộ, Đức Phật khẳng định: Có hai hạng người, này các tỷ kheo, Ta nói không thể trả ơn được. Thế nào là hai? Mẹ và Cha. Ngài ví việc vai trái cõng cha, vai phải cõng mẹ, đi xa suốt trăm năm, nuôi dưỡng bằng mọi vật trân quý cũng chưa đủ để trả kính công ơn sinh thành. Trong Kinh Nhẫn Nhục, ngài tuyên bố: Tột cùng điều thiện không gì bằng hiếu, tột cùng điều ác không gì bằng bất hiếu. Thậm chí, Phật giáo nâng cha mẹ lên ngang hàng với đấng tối cao: Cha mẹ tại tiền như Phật tại thế.
Tuy nhiên, đạo hiếu của người con Phật không dừng lại ở khía cạnh vật chất (phụng dưỡng ăn mặc, thuốc men) mà đặc biệt nhấn mạnh đến khía cạnh tâm linh và trí tuệ. Kinh Phật Thuyết Sinh Kinh và Kinh Phụ Mẫu Ân Trọng khó báo đáp chỉ rõ: Cái hiếu lớn nhất là hướng dẫn cha mẹ hướng về nẻo thiện, từ bỏ sát sinh, tham lam, quy y Tam bảo, phát triển tuệ giác. Bởi lẽ, nuôi dưỡng thể xác chỉ giúp cha mẹ an ổn trong một đời, nhưng cứu vớt tuệ mạng và tâm thức của cha mẹ là giúp cha mẹ giải thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử muôn vạn kiếp.
Đạo hiếu Phật giáo còn mang tính vũ trụ và bình đẳng. Thông qua nhãn quan về luân hồi và nhân duyên nghiệp báo, Phật giáo nhìn nhận chúng sinh trong xã hội đều đã từng là cha, là mẹ, là quyến thuộc của nhau trong vô số kiếp quá khứ. Chính vì vậy, lòng hiếu thảo từ đấng sinh thành hiện tại được mở rộng thành lòng từ bi đối với chúng sinh vạn loại. Lễ Vu lan, vì thế, không chỉ cầu siêu cho cha mẹ bảy đời của riêng mình mà còn là dịp xót thương, cầu nguyện cho những vong hồn cô quả, những chúng sinh không ai thờ tự.
Trong các mối quan hệ con người, có thể nói mối quan hệ cha mẹ và con cái là thiêng liêng nhất. Sự thiêng liêng nằm ở mối quan hệ di truyền và huyết thống và còn là tình người, tính giáo dục, đạo đức của hai thế hệ trước và sau, thế hệ sinh và thế hệ được sinh ra. Một người con phá vỡ mối quan hệ thiêng liêng này đối với cha mẹ, nghĩa là bất hiếu, báo đời, hại cha mẹ, làm mất thanh danh và truyền thống tốt đẹp của gia tộc, làm các việc phạm pháp... thì người con đó không còn là một người con đúng nghĩa, mà chỉ là một người tội lỗi và đáng trách. Ngoài ra, mỗi người không chỉ nhớ ơn những người cưu mang mình mà còn tri niệm công ơn của những người đã khuất như cửu huyền thất tổ hay chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn, những người đã hi sinh xương máu cho nền độc lập tự do của Tổ quốc để thế hệ sau có thể được sống trong cảnh thái bình, no ấm. Trong tất cả tứ ân của đạo Phật thì ân với đất nước, ân với cộng đồng, ân với xã tắc là những ân nghĩa thiêng liêng, cao cả mà chúng ta khó đáp đền.
2. Từ Vu lan Ấn Độ đến đạo hiếu người Việt
Khi Phật giáo truyền vào Việt Nam từ đầu Công nguyên qua trung tâm Luy Lâu, không hủy diệt tín ngưỡng bản địa mà thực hiện một cuộc hôn phối văn hóa hoàn hảo. Vu lan bồn từ một nghi lễ mang đậm triết lý giải thoát và nghiệp báo của Ấn Độ đã nhanh chóng hòa dòng vào mạch ngầm văn hóa thấm đẫm tinh thần nhân bản của người Việt.
Trước khi Phật giáo hay Nho giáo du nhập, người Việt cổ đã có một nền tảng tín ngưỡng vững chắc dựa trên tư duy nông nghiệp và đạo lý thờ cúng Tổ tiên. Người Việt tin rằng cái chết không phải là sự chấm dứt hoàn toàn mà là sự chuyển dịch sang một thế giới khác của các “mớn”, “mường” theo cách gọi cổ, hoặc thế giới âm phần. Người chết vẫn có mối liên hệ mật thiết, bảo hộ hoặc quở phạt người sống, vì vậy, việc thờ phụng, cúng giỗ cha mẹ, Tổ tiên là nghĩa vụ thiêng liêng nhất của người làm con.
Khi ngày lễ Vu lan xuất hiện với thông điệp về lòng hiếu thảo và khả năng cứu vớt vong linh cha mẹ khỏi cảnh khổ, người Việt đón nhận nó như một công cụ tâm linh đắc lực để hiện thực hóa ước nguyện báo hiếu của mình. Nghi thức tụng Kinh Vu lan, dâng sớ cầu siêu cho cửu huyền thất tổ hòa quyện tuyệt đối với nghi lễ cúng giỗ truyền thống.
Đặc biệt, người Việt đã tích hợp lễ Vu lan (báo hiếu cha mẹ) với lễ Xá tội vong nhân (lòng trắc ẩn đối với những linh hồn bơ vơ). Đây là một sự sáng tạo độc đáo của tâm thức Việt. Ngày Rằm tháng Bảy Âm lịch ở Việt Nam do đó mang hai kích cỡ tâm linh song hành: một cái nhìn hướng nội về phía gia đình, dòng họ và một cái nhìn hướng ngoại bao dung về phía cộng đồng, xã hội, vỗ về cả những linh hồn bất hạnh nhất.
Mỗi năm đến ngày Rằm tháng Bảy, tất cả người con Phật đều noi theo tấm gương hiếu hạnh của Bồ Tát Mục Kiền Liên, nhớ đến trách nhiệm báo ân báo hiếu đối với hai đấng sinh thành, khắp nơi cùng nhau long trọng tổ chức đại lễ Vu lan, nương vào uy đức ngôi Tam bảo, cầu nguyện cho cha mẹ còn sống được an lạc trong chính pháp, cha mẹ đã qua đời siêu sinh về các cõi lành. Dù là ai, làm gì, ở đâu cũng ước muốn được đến chùa để tham dự lễ Vu lan - báo hiếu, thắp một nén hương lòng cầu cho cha mẹ hoặc đời này, hay nhiều đời được siêu độ, còn người đang hiện hữu nhờ công đức này mà an lành hạnh phúc trong cuộc sống nhân sinh. Điều đó đã làm cho Rằm tháng Bảy mang ý nghĩa của “mùa hiếu hạnh”, của Vu lan báo hiếu của mỗi người con. Với truyền thống văn hóa hiếu nghĩa, uống nước nhớ nguồn của dân tộc và tín ngưỡng tâm linh thờ cúng Tổ tiên của người Việt Nam, ngày lễ Vu lan của đạo Phật hòa quyện với triết lý, tục thờ cúng ngày Rằm tháng Bảy Âm lịch hình thành lễ hội Vu lan báo hiếu của người Việt Nam.
3. Những biểu hiện và giá trị của Vu lan trong văn hóa người Việt đương đại
Trong xã hội hiện đại ngày nay, trước những làn sóng của đô thị hóa, toàn cầu hóa và sự lên ngôi của lối sống thực dụng, lễ Vu lan không hề bị mất đi vị thế mà ngược lại, càng bộc lộ những giá trị nhân văn cốt lõi, trở thành một thứ “neo văn hóa” giữ cho con người không bị cuốn trôi khỏi các giá trị truyền thống.
3.1. Các chiều kích thực hành nghi lễ Vu lan của người Việt
Hiện nay, việc thực hành Vu lan báo hiếu của người con Phật và người dân Việt Nam diễn ra ở ba không gian bổ trợ nhau.
Không gian tự viện, chùa: từ đầu tháng Bảy Âm lịch, các tự viện Phật giáo khắp cả nước đã khai đàn tụng Kinh Vu lan, Kinh Báo hiếu cha mẹ. Người dân đến chùa để cầu an cho cha mẹ hiện tiền, viết sớ cầu siêu cho Tổ tiên, tham gia đêm hội Bông hồng cài áo, thắp nến tri ân. Đây là không gian tạo ra sự cộng hưởng tâm linh, giúp cá nhân giải tỏa những căng thẳng tâm lý và tìm thấy sự bình an trong tâm hồn.
Không gian gia đình: gia đình là chiếc nôi của đạo hiếu. Vào ngày Rằm tháng Bảy, các gia đình Việt dù giàu hay nghèo đều chuẩn bị mâm cơm cúng tươm tất. Mâm cỗ thường chia làm ba phần: cúng Phật, cúng gia tiên và cúng chúng sinh ngoài cổng. Đặc biệt, xu hướng làm cỗ chay cúng Vu lan ngày càng phát triển, phản ánh tinh thần từ bi, hạn chế sát sinh để tích đức cho cha mẹ theo đúng tinh thần Phật giáo. Đây cũng là dịp để con cháu tụ họp, thăm hỏi sức khỏe ông bà, cha mẹ, thắt chặt tình thân sau những ngày tháng bận rộn.
Không gian xã hội: Đạo hiếu ngày nay không chỉ bó hẹp trong việc phụng dưỡng cha mẹ mình. Học tập hạnh nguyện của Đức Phật và tôn giả Mục Kiền Liên, nhiều người con Phật đã biến tinh thần Vu lan thành các hành động cụ thể như: đi từ thiện, phát cơm miễn phí ở bệnh viện, thăm nuôi người già neo đơn ở các trung tâm bảo trợ, hiến máu nhân đạo. Họ quan niệm rằng làm việc thiện để hồi hướng công đức cho cha mẹ chính là cách báo hiếu thực tế và cao đẹp nhất.
3.2. Những giá trị giáo dục và điều chỉnh xã hội của Vu lan
Nhìn từ lý thuyết chức năng của tôn giáo, lễ Vu lan đóng vai trò như một bộ điều chỉnh hành vi đạo đức và là một phương thức giáo dục gia phong cực kỳ hiệu quả.
Giáo dục lòng biết ơn: Tâm lý học hiện đại chứng minh lòng biết ơn là nền tảng của một nhân cách hạnh phúc và lành mạnh. Vu lan buộc con người phải dừng lại để quán chiếu về nguồn gốc của mình. Nhận diện được sự hy sinh thầm lặng, gian khổ của cha mẹ để từ đó khởi sinh lòng biết ơn. Một đứa trẻ biết cúi đầu cài bông hoa hồng lên ngực áo cha mẹ trong ngày Vu lan sẽ khó có thể trở thành một kẻ ngỗ ngược hay vô ơn trong tương lai.
Cố kết và chữa lành các mối quan hệ gia đình: Cuộc sống hiện đại với khoảng cách thế hệ và sự can thiệp của công nghệ thường làm rạn nứt mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Vu lan đóng vai trò là một khoảng lặng trị liệu. Qua các bài giảng về đạo hiếu của các bậc tôn túc, con cái hiểu được nỗi lòng cha mẹ, cha mẹ cảm thông cho áp lực của con cái. Nhiều mâu thuẫn gia đình đã được hóa giải trong nước mắt của đêm hội bông hồng cài áo.
Mở rộng tinh thần tri ân đến quốc gia - xã hội: Ở Việt Nam, ngày rằm tháng Bảy Vu lan trùng hợp một cách kỳ diệu cận kề với các dịp kỷ niệm lớn của đất nước như ngày Thương binh Liệt sĩ 27/7. Tinh thần đền ơn đáp nghĩa của xã hội hòa quyện với tinh thần Vu lan báo hiếu. Người con Phật đến các nghĩa trang liệt sĩ thắp hương, cầu siêu cho các Anh hùng hi sinh vì Tổ quốc. Chữ Hiếu lúc này đã đồng nghĩa với chữ Trung, lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm công dân.
4. Kết luận
Vu lan báo hiếu, qua dòng chảy thăng trầm của lịch sử, đã chứng minh sức sống vĩ đại của mình khi vượt qua khuôn khổ của một tôn giáo để trở thành linh hồn của đạo đức gia đình và xã hội Việt Nam. Nó là sự kết tinh hoàn hảo giữa tinh thần từ bi, trí tuệ, giải thoát của đạo Phật với truyền thống nhân văn, trọng nghĩa tình, hiếu đễ của tâm hồn Việt.
Giữa một thế giới hiện đại đầy biến động, khi con người mải mê chạy theo những giá trị vật chất hào nhoáng bên ngoài, lễ Vu lan xuất hiện như một tiếng chuông thức tỉnh, gọi mỗi người trở về với ngôi nhà tâm linh của chính mình. Cài một bông hoa lên ngực, thắp một nén hương lên bàn thờ Tổ tiên, hay đơn giản là nấu một bữa cơm chay cho cha mẹ, mỗi hành động ấy đều là một viên gạch góp phần xây dựng nên tòa tháp đạo đức bền vững của dân tộc. Giữ gìn và phát huy nét đẹp của đạo hiếu Vu lan chính là giữ gìn cội nguồn sức mạnh văn hóa, giúp con người sống bao dung hơn, trách nhiệm hơn với gia đình và cộng đồng.
Tài liệu tham khảo
1. Giáo hội Phật giáo Việt Nam (2015), Kinh Vu Lan Bồn và Kinh Báo Hiếu Phụ Mẫu Ân Trọng (Bản dịch của Hòa thượng Thích Trí Tịnh), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội. 2. Nguyễn Hồng Dương (2004), Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng truyền thống của người Việt, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
3. Trần Ngọc Thêm (1997), Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh.
4. Thích Minh Châu (dịch) (2012), Kinh Tăng Chi Bộ (Anguttara Nikaya), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
5. Nguyễn Lang (2000), Việt Nam Phật giáo sử luận, Nxb. Văn học, Hà Nội. 6. Đại Nam thực lục Chính biên, đệ nhất kỷ III, Nxb, Sử học Hà Nội, 1963.
